คอลลิเมเตอร์ (Collimator):
อุปกรณ์ป้องกันที่ถูกที่สุดในห้องเอกซเรย์
กล่องมีไฟใต้หลอดเอกซเรย์ใบนั้นทำงานแค่อย่างเดียว: บีบลำรังสีให้เหลือเฉพาะส่วนที่ต้องถ่าย หนึ่งการปรับ สามผลลัพธ์ ต้นทุนเป็นศูนย์ — แต่คลินิกส่วนใหญ่ยังใช้มันไม่เต็มที่
ในห้องเอกซเรย์มีชิ้นส่วนอยู่ชิ้นหนึ่ง แทบไม่มีค่าใช้จ่าย แต่ทำให้ภาพคมขึ้น สัตว์รับรังสีน้อยลง และคนรับรังสีกระเจิงน้อยลง ได้พร้อมกันทั้งสามอย่าง — และคลินิกส่วนใหญ่ยังใช้มันไม่เต็มที่ มันคือคอลลิเมเตอร์ (collimator) กล่องสี่เหลี่ยมใต้หลอดเอกซเรย์ที่มีไฟส่องและใบบัง (blade) สี่ใบเลื่อนเข้าออกได้
01มันทำงานแค่อย่างเดียว
บีบขอบเขตลำรังสีให้เหลือเฉพาะส่วนที่ต้องถ่ายจริง ๆ แต่การปรับเพียงครั้งเดียวนี้ ให้ผลลัพธ์สามอย่าง
หนึ่ง ภาพคมขึ้น
ตอนที่แล้วเราพูดถึงรังสีกระเจิง (scatter) — ส่วนของรังสีที่กระทบตัวสัตว์แล้วสะท้อนออกไปทุกทิศทาง จะกระเจิงออกมามากแค่ไหน ขึ้นกับปริมาตรเนื้อเยื่อที่ถูกฉายโดยตรง: ยิ่งเปิดลำกว้าง เนื้อเยื่อที่โดนรังสียิ่งมาก รังสีกระเจิงยิ่งเยอะ และ “หมอกเทา” บนภาพก็ยิ่งหนา บีบลำให้เหลือเฉพาะบริเวณที่สนใจ รังสีกระเจิงจะลดลงมาก ความคมชัดกลับมาทันที นี่คือขั้นตอนที่ถูกที่สุดของคุณภาพภาพ
สอง สัตว์รับรังสีน้อยลง
เนื้อเยื่อที่อยู่นอกขอบเขตลำรังสี ไม่จำเป็นต้องโดนรังสีตั้งแต่แรก บีบเข้าหนึ่งขั้น ก็โดนน้อยลงหนึ่งขั้น
สาม คนรับรังสีน้อยลง
เมื่อรังสีกระเจิงน้อยลง ทุกคนก็รับน้อยลงตาม ทั้งคนที่จับสัตว์อยู่ข้างเตียงและคนที่ถอยไปกดสวิตช์อยู่หน้าประตู
สามผลลัพธ์ หนึ่งการปรับ ต้นทุนเป็นศูนย์
02แล้วทำไมถึงยังใช้กันไม่เต็มที่?
มีสองเหตุผล
กลัวถ่ายไม่ครบ
เปิดลำกว้างไว้ก่อนรู้สึกปลอดภัยกว่า เพราะถ้าตัดส่วนที่ต้องดูออกไป ก็ต้องถ่ายซ้ำ
DR “ใจกว้าง” เกินไป
เครื่อง DR มีช่วงรับแสงกว้าง อัลกอริทึมช่วยดันความคมชัดได้ ภาพที่เปิดลำกว้างจึงยังดูพอใช้ได้ — จนกลายเป็นนิสัยไม่บีบลำ
เผื่อขอบราวหนึ่งนิ้วมือ ให้เห็นขอบของการบีบลำครบสี่ด้าน
บีบลำรังสีให้ครอบเฉพาะบริเวณที่สนใจ เผื่อขอบออกไปราวหนึ่งนิ้วมือ และให้เห็นขอบของการบีบลำครบทั้งสี่ด้าน “เห็นขอบของการบีบลำครบสี่ด้าน” คือเครื่องหมายหนึ่งของภาพที่ดี — มันบอกว่าคุณคิดมาแล้วว่าจะถ่ายตรงไหน
ทางแก้ข้อสอง: อัลกอริทึมแทนการบีบลำไม่ได้
ซอฟต์แวร์กดหมอกเทาลงได้ส่วนหนึ่ง แต่เรียกความคมชัดที่เสียไปแล้วกลับคืนมาไม่ได้ และต่อให้อัลกอริทึมดีแค่ไหน ก็เอารังสีส่วนที่สัตว์ไม่จำเป็นต้องรับคืนมาไม่ได้เช่นกัน
03สองนิสัยที่ต้องทำคู่กัน
① ใช้กรอบไฟ (light field) จัดตำแหน่ง แล้วมองอีกครั้งก่อนกดถ่าย
กรอบสว่างจากไฟของคอลลิเมเตอร์ก็คือขอบเขตลำรังสีจริง ถ้าพบว่ากรอบไฟกับขอบเขตจริงบนภาพไม่ตรงกัน แปลว่าเครื่องต้องได้รับการสอบเทียบ (calibration) แจ้งทีมบริการหลังการขายได้เลย
② ส่วนที่หนาและสัตว์ตัวใหญ่ ยิ่งต้องบีบ
ยิ่งหนา รังสีกระเจิงยิ่งรุนแรง และการบีบลำยิ่งให้ผลคุ้ม ถ้าถ่ายช่องท้องสุนัขพันธุ์ใหญ่ด้วยลำเปิดเต็มแล้วภาพออกมาเทา สิ่งแรกที่ต้องตรวจไม่ใช่ค่าที่ตั้ง แต่คือขอบเขตลำรังสี
สองวินาทีแลกกับสามผลลัพธ์ คิดอย่างไรก็คุ้ม
เปิดลำกว้างประหยัดได้สองวินาที แต่ต้องจ่ายราคาสามอย่าง
เห็นขอบของการบีบลำครบสี่ด้าน
ที่มาของตัวเลข：บทความนี้เป็นเนื้อหาแนะนำวิธีปฏิบัติ ไม่มีการอ้างอิงตัวเลขจากแหล่งภายนอก “เห็นขอบของการบีบลำครบสี่ด้าน” เป็นนิสัยตรวจภาพด้วยตนเองที่ใช้กันทั่วไป ส่วนบริเวณนอกลำจะแสดงเป็นสีขาวหรือดำขึ้นกับว่าซอฟต์แวร์ตัดขอบหรือไม่ ไม่มีผลต่อการตัดสิน
