ขอถามหนึ่งข้อ: ในโรงพยาบาลของคุณ ใครรับรังสีมากที่สุด? คนส่วนใหญ่จะตอบว่า “คนที่กดสวิตช์ถ่าย” ผิดครับ คนกดสวิตช์ถอยไปยืนห่างสองเมตร แถมยังใส่เสื้อตะกั่ว คนที่รับมากที่สุดจริง ๆ คือคนที่โน้มตัวอยู่ขอบเตียง ใช้สองมือกดตัวสัตว์ไว้

01กฎสามข้อ กลับด้านหมดกับคนคนนี้

กฎที่เล่าไว้ในตอนก่อน ๆ — ปริมาณรังสีลดลงตามกำลังสองของระยะทาง ลำรังสีหลักกับรังสีกระเจิงต่างกันราวพันเท่า และปริมาณรังสีสะสมตามจำนวนครั้ง — พอมาอยู่กับคนจับสัตว์ กลับด้านหมดทุกข้อ:

02สิ่งที่ทำได้ เรียงตามผลที่ได้

① ถ้าไม่ต้องใช้คน ก็อย่าใช้คน

ถุงทราย รางโฟม ราง V สายรัด เทป และโครงจัดท่า — ของพวกนี้ราคาถูก ไม่กลัวรังสี ไม่มีวันบ่นว่าเมื่อย และไม่มีวันสะดุ้งขยับเองในจังหวะกดถ่าย ท่าถ่ายมาตรฐานหลายท่า เช่น ท่าสะโพกเหยียด (extended hip) หรือท่ากระดูกสันหลังด้านข้าง ออกแบบมาให้ใช้อุปกรณ์ช่วยจัดท่าตั้งแต่แรก ไม่ใช่ใช้มือกด

② ถึงจังหวะควรใช้ยาซึม ก็ใช้เถอะ

สัตว์ที่ดิ้น ต้องใช้คนกดสองคนและถ่ายสามรอบกว่าจะได้ภาพ แต่พอให้ยาซึมแล้ว คนเดียวจัดท่า ถ่ายครั้งเดียวก็สำเร็จ คิดบัญชีรวมแล้ว ยาซึมหนึ่งเข็มแลกมาด้วยสัตว์โดนรังสีน้อยลงสองครั้ง คนโดนน้อยลงสองครั้ง แถมภาพยังดีกว่า “เสียดายค่ายาซึม” คือการประหยัดที่แพงที่สุด

③ หมุนเวียนคน

อย่าให้คนเดิมจับสัตว์ทุกวัน ปริมาณรังสีเป็นของสะสม แบ่งให้สามคนช่วยกัน แต่ละคนก็ยังอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย

④ อะไรที่ต้องใส่ ใส่ให้ครบ

คนจับสัตว์คือคนที่ต้องการเสื้อตะกั่ว ปลอกคอกันไทรอยด์ และแว่นตะกั่ว (ตามความถี่ของงาน) มากที่สุด มือต้องอยู่นอกลำรังสีให้มากที่สุด และใช้อุปกรณ์ช่วยเป็น “มือที่ยื่นออกไป” แทน

⑤ ติดเครื่องวัดรังสีประจำตัว (dosimeter)

ตำแหน่งจับสัตว์คือตำแหน่งที่สมควรติดเครื่องวัดรังสีประจำตัวที่สุด — ไม่ใช่เพื่อให้ผ่านการตรวจ แต่เพื่อ เปลี่ยน “ใครโดนมากที่สุด” จากความรู้สึกให้กลายเป็นตัวเลข พอตัวเลขปรากฏ สี่ข้อข้างบนถึงจะถูกทำอย่างจริงจัง

03ขอพูดถึงตัวเครื่องสักหน่อย

การทำให้การจับสัตว์ใช้คนน้อยลงและเวลาถ่ายสั้นลง ก็เป็นความรับผิดชอบของตัวเครื่องด้วย เวลาถ่ายยิ่งสั้น สัตว์ยิ่งขยับยาก คนจับก็ไม่ต้อง “กดแน่น” มาก การประมวลผลภาพยิ่งยืดหยุ่น อัตราถ่ายครั้งเดียวสำเร็จยิ่งสูง การถ่ายซ้ำก็ยิ่งน้อย สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่จุดขาย แต่เป็นพื้นฐานที่เครื่องควรทำได้

ถ้าอุปกรณ์อยู่ไกลเกินเอื้อม มือคนก็จะยื่นเข้าไปแทน แต่ถ้าอยู่ใกล้มือ การ “ใช้มือกด” หลายครั้งก็ไม่จำเป็นต้องเกิดขึ้นเลย

ที่มาของตัวเลข：บทความนี้เป็นแนวทางปฏิบัติด้านการป้องกัน ไม่มีการอ้างอิงตัวเลขจากภายนอก การติดตามปริมาณรังสีประจำบุคคลและข้อกำหนดด้านบุคลากร ให้ยึดตามระเบียบปัจจุบันของหน่วยงานกำกับดูแลความปลอดภัยทางรังสีในพื้นที่ของท่าน